Venice Mimarlık Bienali 2025: 'Intelligens'in Sözünü Etmediği Boşluk

Venice Mimarlık Bienali, mimarlığın kendisiyle konuştuğu yerdir. 19. edisyonun küratörlüğünü üstlenen Carlo Ratti — MIT Senseable City Lab'in kurucusu, hem mimar hem veri araştırmacısı — 'Intelligens: Natural, Artificial, Collective' başlıklı çerçeveyle üç farklı zekâ katmanının kesişimini konu edindi. Doğal zekâ (evrimin dokusu), yapay zekâ (algoritmik sistemler) ve kolektif zekâ (insan gruplarının ortak karar dinamikleri) — Ratti bu üçünün mimarlığı ele almak için birbirinden ayrılmaz bir çerçeve oluşturduğunu iddia etti.

İddia cesurdu. Mimarlık disiplininin son yirmi yıllık gündeminin — sürdürülebilirlik, dijitalleşme, kentleşme baskısı, iklim krizi — büyük bir kısmını tek bir kavramsal kapsayıcının altına almayı denedi. Bir küratörün çerçeve önermesi ile o çerçevenin bienal ziyaretçisinde iz bırakması iki farklı şeydir. Ratti'nin önerisi bir öneri olarak tutarlıydı; ziyaretçi deneyimi olarak fragmanterdi.

Arsenale'nin İki Yüzü

Arsenale — bienalin ana sergi mekânı — Ratti tarafından iki ana bölüme ayrılmıştı: 'Terra' ve 'Cosmos'. İlki, doğal sistemlerin mimari mantıklarını mercek altına alıyordu; ikincisi, dijital ve gezegensel ölçekteki müdahale örneklerini. Bu bölünme, teknik olarak makul; ama deneyim olarak kesintili. Ziyaretçi 'Terra'da bir mangrov ekosisteminin coğrafi mimarisiyle karşılaşıyor, birkaç adım sonra 'Cosmos'ta uydu bazlı afet tahmin modellerine geçiyor. Bu geçişler arasında bir kavramsal köprü, sergi mimarisinin kendisinde yeterince kurulmamıştı.

Ancak bu eleştiri, sergilenen tekil projeleri değersizleştirmez. Kolombiya pavyonunun sunduğu yerel toprak yapı sistemleri, Bahreyn pavyonunun sıcak iklime uyum yaklaşımı, Estonya pavyonunun terk edilmiş Sovyet altyapılarını okuma denemesi — bunların her biri kendi başına konuşulmaya değer. Bienalin bu tür pavyonların bir toplamı olarak işlemesi klasik bir tercih; Ratti bu tercihi kırmayı seçmedi. Ana sergi ve pavyonlar arasındaki gerilim, önceki edisyonlarda olduğu gibi bu kez de sürdü.

Yapay Zekânın Görünen Yeri, Görünmeyen Sorusu

Ratti'nin çerçevesinde yapay zekâya verilen ağırlık, edisyonun basılı iletişiminde belirgindi. Sergi salonlarında yapay zekâyla desteklenmiş tasarım süreçlerinin örnekleri, dijital ikizi kullanan planlama araçları, generatif tasarım eğitim modelleri — bunlar somut olarak vardı. Ama bir soru yeterince güçlü sorulmadı: yapay zekânın mimari pratiğe entegrasyonu, bu disiplinin toplumsal işlevini nasıl değiştiriyor? Sergi bu soruyu birkaç yerde işaret etti, ama bir cevap kurmadı. Belki bir küratörden bu düzeyde cevap beklemek fazladır. Ama bienal kendisini 'mimarlığın bugün ne konuştuğu' olarak sunar; kritik bir sorunun yalnızca işaret edilmesi, konuşulması demek değildir.

Türkiye pavyonu bu edisyonda, Cana Bilir Meier'in küratörlüğünde deprem sonrası yapı stoğu meselesini konu aldı. Yaklaşım, klasik bir 'devletin proje sunumu' değil; kayıp ve onarım ekonomisinin görsel arşivi olarak kurulmuştu. Bu tercih önemli — Türk pavyonu son yıllarda Bienal'de kendine daha eleştirel bir dil bulmaya başlıyor. Ratti'nin çerçevesindeki 'kolektif zekâ' katmanına en yakın duran pavyonlardan biri Türkiye oldu; ama bu bağlantı sergi katalogunda güçlü biçimde vurgulanmamıştı.

Bienalin kapanışı Kasım 2025'te oldu; ana sergiyi ve pavyonları yaklaşık dokuz ay boyunca izleyen ziyaretçi sayısı, önceki edisyonlara yakın. Sayısal başarı önemli değil — bir bienalin asıl testi, ondan sonraki iki-üç yıl içinde mimarlık gündeminde bıraktığı iz. Ratti'nin 'Intelligens'i, iki soruyu netleştirdi: birincisi, doğal zekâyı mimari referans olarak ciddiye almak bugün mimarlığın en verimli çıkışlarından biri. İkincisi, yapay zekâyla ilişki hâlâ tanımlanmamış — ne romantize edilerek ne demonize edilerek, dürüst bir çerçeveye ihtiyacı var. Bu çerçeveyi sonraki edisyonlar mı, yoksa mimari pratikler mi kuracak? İki-üç yıl içinde belli olur.