Zeyrek'te Ne Yandı: 16. Yüzyıl Hamamında Bir Enstalasyonun Anatomisi

Zeyrek'in dar sokaklarından geçip hamamın kapısına girdiğinizde, on üç yıl süren bir restorasyon çalışmasının ardından 2023'te yeniden açılan bu yapıyla karşılaşıyorsunuz. 16. yüzyıla ait çinili hamam, altında derin bir Bizans sarnıcı taşıyor; bu katmanlı miras, mekânı bir müzeye ya da sergi salonuna dönüştürmeyi hem zorlayıcı hem kaçınılmaz kılıyor.

Margaret R. Thompson'ın 'Temenos: The Inland Sea' sergisi 17 Nisan'da açıldı ve 30 Ağustos'a kadar ziyaret edilebilir. Thompson, New Mexico'nun kuru çölleşmiş manzaralarından yola çıkan bir sanatçı; yapıtlarında çoğunlukla toprak, su ve geçirgenlik arasındaki ilişkiyi araştırıyor. İstanbul'a geldiğinde ise mekânın kendisi onu yönlendirmiş: sarnıcın yüzyıllar boyunca su tutmuş taşları, kireç izleri, nem kokusu — bunlar Thompson'ın çalışmasına dışarıdan bir tema olarak değil, içinden bir materyal olarak girmiş.

Taşa Ses ve Koku İşlemek

Sergi, tuval ve ipek üzerine boyamayı ses ve koku enstalasyonlarıyla bir arada sunuyor. Sarnıcın akustik özelliği — taş kubbelerin sesi uzun süre tutan, geri döndüren mimarisi — Thompson'ın ses katmanı için zemin oluşturuyor. Koku boyutu ise daha az alışıldık: suya ve toprağa özgü koku katmanları, mekânın görünmeyen hafızasını uyarmak için tasarlanmış. Bunu beğenmek ya da beğenmemek ayrı bir mesele; ama deneyin tutarlılığı var: Thompson mekâna kazınan değil, mekânla rezonans kuran bir ses ve koku kullanmayı denemiş.

Site-specific çalışmalar zaman zaman mekânı salt fon olarak kullanır — tarihi duvarların önüne çağdaş nesne koymak. 'Temenos' bu tuzağa düşmüyor gibi görünüyor, en azından mekânın kendi malzemesine — taş, kireç, nem, akustik — duyarlılık göstermesi bakımından. Thompson'ın ipek üzerine boyanmış büyük ölçekli çalışmaları sarnıcın taş dokusuyla garip bir uyum kuruyor: ikisi de geçirgen yüzeyler, biri suyu emmiş, diğeri pigmenti.

Zeyrek'in Dönüşüm Sorunu

Zeyrek Çinili Hamam'ın çağdaş sanat platformuna dönüşmesi şehir için önemli bir hareket; ama aynı zamanda dikkatli izlenmesi gereken bir süreç. İstanbul'da tarihi yapıların 'kültür mekânı' adıyla işletmeye açılması çoğunlukla miras yönetiminin değil restoran ya da etkinlik ekonomisinin mantığıyla işliyor. Hamam bu tuzağı şimdilik aşıyor: sergi programı mekânın bir dekor olarak tüketilmesine değil, onunla gerçek bir karşılaşmaya zemin hazırlıyor. Thompson'ın sergisinin ardından Eylül'de sahneye girecek olan Brezilyalı sanatçı Alex Červený de aynı sarnıca yerleştirme yapacak; İstanbul'un katmanlı belleğini astronomi ve beden haritalarıyla buluşturacak. Bu devamlılık, mekânın ciddi bir programatik niyet taşıdığını gösteriyor.

Hamam 500 yaşında, sarnıç daha da eski. Thompson'ın enstalasyonu Ağustos sonuna kadar orada. Gitmeden önce zaman fark etmeden içinde oturmak mümkün.