Koyo Kouoh'un Bıraktığı Sergi: Venedik'te Yas ve Devamlılık

Mayıs 2025'te Koyo Kouoh öldüğünde 61. Venedik Sanat Bienali için teorik çerçeveyi belirlemiş, katılımcıları seçmiş, katalog yazarlarını ve sergi mimarisini de kararlaştırmıştı. Geride bir sergi değil, tamamlanmayı bekleyen bir notlar demetini bıraktı. La Biennale, kurumsal bir kararla devam etmeye karar verdi: Kouoh'un oluşturduğu ekip — Gabe Beckhurst Feijoo, Marie Hélène Pereira, Rasha Salti ve Siddhartha Mitter — vizyonu taşıdı. Sonuç, kendiliğinden bir ikinci anlam katmanı kazandı. Sergi artık yalnızca başlığının söylediğini değil, başlığını söyleyen sesin yokluğunu da barındırıyor.

Başlık doğrudan bir müzik kavramından geliyor: minör ton, majörün gölgeli kardeşi. Kouoh bunu kasıtlı tercih etmişti. 'In Minor Keys' — başka tonlarda, başka frekanslarda, daha az duyulan seslerde — dünyaca tanınmış tek merkezden değil, uçlarda, kıyılarda konuşan pratikleri öne alıyor. Salvador, Dakar, San Juan, Beyrut ve Nashville arasında çizilen hayali bir coğrafya bu. Kameronn-İsviçreli Kouoh, Zeitz Müzesi Afrika Çağdaş Sanatı direktörlüğünden gelen ilk Afrikalı kadın bienal küratörüydü; seçimlerinde bu arka plan açıkça okunuyor.

110 sanatçı ve kolektif arasında Kader Attia, Laurie Anderson, Sammy Baloji ve Nick Cave var. Bunların yanında Dakar'daki Raw Material Company gibi kurumsal pratikler de yer alıyor — bireysel sanatçı-kahraman anlatısının kasıtlı olarak genişletilmesi bu. Sergi beş gevşek temaya ayrılmış: Shrines (Türbeler), Procession (Alay), Schools (Okullar), Rest (Dinginlik), Performances (Performanslar). Tematik yapının kronoloji ya da coğrafya değil bu motifler üzerinden kurulması, eserleri aynı kutu içine sıkıştırmak yerine aralarındaki sesi — tam da başlığın önerdiği gibi — dinlemeye açık bırakıyor.

Kouoh'un ölümünün sergiye yüklediği anlam katmanını görmezden gelmek mümkün değil. Ama bunu tek perspektife indirgemek, sergiyi şehitlik anıtına dönüştürmek anlamına gelir ki bu, küratörün niyetiyle çelişir. Kouoh, varolmanın kırılganlığından değil, devam edişin ısrarından bahsediyordu. 'Şiirsel süreklilik' dediği şey, sesi devreden bir kolektif pratikti; sergi, o pratiğin kendisi oldu.

Venedik Bienali'nin bu yapısı — kurumun kararla devam etmesi, ekibin mirasçı rolüne sürüklenmesi — bienal tarihinde pek eşi görülmemiş bir örnek. Ve bu durum salt organizasyonel değil, küratöryel açıdan da düşündürücü. Bir serginin kim tarafından, nasıl ve hangi ruh haliyle seçildiği, mekânda fiziksel olarak hissedilen bir şey. Binanın kokusu, ışığın düşüşü, iki eser arasındaki duvardaki boşluk — bunlar kararlar. Kouoh'un kararlarını yürürlükte tutmak, onun bakışını yaşatmak anlamına geliyor; ama o bakış artık sorgulanamıyor, tartışılamıyor, değiştirilemiyor. Bu bir kısıtlama mı, yoksa dönemin en etkileyici sanat eleştirisi mi?

Sergi 22 Kasım 2026'ya kadar Giardini ve Arsenale'de açık. Venedik'e gidebilecekler için not: özellikle Arsenale'nin uzun koridorunda, Schools motifine ayrılmış bölümdeki kolektif pratikler, bienal tarihinin en az gösterişli ama en yoğun düşünce mekânlarından birini oluşturuyor. Kalabalık günlerde değil, hafta ortası sabahın erken saatlerinde görülmeli.

Kouoh'un 'In Minor Keys' kavramı için yazdığı tek cümle şuydu: 'Bu sergi, büyük seslerin ardında ezberlenemeyen melodileri dinlemek için bir alan.' Kendisi de o melodilerden biri oldu.