Sanat & Kültür
Aynaya Bakmak ve Eserin İçinde Olmak: Pistoletto'nun Sorusu
Michelangelo Pistoletto, 1961'den bu yana paslanmaz çelik aynalar üzerinde çalışıyor. Ayna sanatçının eseri değil, eserin içine sizi çeken araç.
Bir müzede bir tablo önünde durduğunuzda, tabloya bakarsınız. Tablodaki figürler size bakmaz. Bu mesafe — izleyici ile nesne arasındaki — Batı sanat geleneğinin temel bir varsayımıdır. Michelangelo Pistoletto, 1961'de bu varsayımı bir parça paslanmaz çeliğe taşıyarak bozdu: üzerine serigrafi baskılı bir figür basılmış, ayna yüzeyi ise galeri zeminini, duvarı ve önünde duran her kişiyi yansıtıyordu. Figür ve izleyici aynı düzlemde bulunuyordu. Tabloya değil, tablonun içindeydine bakıyordunuz.
Arte Povera'nın Malzemesi
Pistoletto, 1960'ların sonunda İtalya'da gelişen Arte Povera hareketinin merkezi isimlerinden biri. Hareketin adını 1967'de eleştirmen ve küratör Germano Celant koydu; 'yoksul sanat' anlamına gelen bu isim, geleneksel malzemelerin — tuval, bronz, mermer — yerine toprak, bez, odun, naylon, canlı hayvanlar gibi sıradan nesnelerin kullanılmasını tanımlıyordu. Ama amaç yoksulluğu romantikleştirmek değildi. Ticari sanat sistemi ve galericilik ekonomisini sorgulamak, yapıtın değerinin nesnenin değerine indirgenmesine karşı çıkmaktı.
Pistoletto'nun Ayrımı
Aynı harekette Jannis Kounellis canlı atları galeri içine sokuyordu; Mario Merz metal iskeletten igloo biçimleri inşa ediyor, içlerine neon ışıkla Fibonacci sayılarını yerleştiriyordu. Pistoletto ise daha keskin bir soru soruyordu: sanat nesnesi kimin için var? Yanıtını aynaya koydu. Ayna, varlığını izleyicinin orada olmasına borçlu. Kimse bakmadığında yüzey boş — yalnızca sanatçının bastığı figür kalıyor. Biri yaklaştığında figür ve o biri aynı tabloya giriyor. Bu mekanik değil, felsefi bir manevra.
Pistoletto'nun ayna tablolarında izleyici edilgen değil. Hareket ettiğinde tablo değişiyor. Onaylamak ya da reddetmek için durma fırsatı yok — orada durduğunuz sürece katılıyorsunuz.
Cittadellarte: Sanat Bir Mekan Olarak
Pistoletto 1998'de Biella'da eski bir fabrika binasını satın aldı ve burayı Cittadellarte-Fondazione Pistoletto'ya dönüştürdü. Bu yapı, galeri değil; sanatçıların ekonomi, ekoloji, siyaset ve eğitim alanındaki uzmanlarla birlikte çalıştığı bir platform. Pistoletto buna 'Third Paradise' — 'Üçüncü Cennet' — adını verdi. Doğanın birinci, sanayi medeniyetinin ikinci, ikisinin bileşiminin üçüncü cennet. Bu kavramsal çerçeve naif gelebilir; ama Pistoletto'nun sanatının mantığıyla tutarlı. Aynası izleyiciyi içeri çekiyordu; şimdi sanat kurumunu çevreyle birleştirmeye çalışıyor.
Kırık Aynalar
2001'de Pistoletto, 'Venere degli stracci' ('Paçavraların Venüsü') adlı yerleştirmesiyle tekrar gündemin içine girdi — beyaz mermer Venüs kopyasının önüne renkli kumaş yığınları istiflemişti. Bu çalışma, estetik güzellik ile sıradan materyalin doğrudan karşı karşıya getirilmesiydi. 2010'da ise galeriye getirdiği 9 büyük cam aynayı birer birer kırdı; 'Twenty-two Less Two' performansında. Kırık parçalar yerleştirme nesnesine dönüştü. Soru aynıydı: bütünlüğüne ihtiyaç duyan nesnedir, bizi tamamlamaya çalıştığımız mı?
Arte Povera'nın 'yoksulluğu', maddi bir yokluğu değil, sanatın gerçek anlamını nesnenin fiyatına indirgeme alışkanlığına itirazı tanımlıyordu. Bu itiraz geçerliliğini yitirmedi.
Bugün Ne Var?
Arte Povera'nın 1967 başlangıcından bu yana neredeyse 60 yıl geçti. Bugün Pistoletto'nun ayna tabloları müzayedelerde yüz binlerce Euro'ya el değiştiriyor; 'yoksul sanat' piyasanın en değerlilerinden biri. Bu ironi Pistoletto'nun kaçmadığı bir ironi — aksine, çalışmalarının sürekli bir unsuru. Sistemi reddetmenin tek yolu sistemi anlamaktan geçiyor. Ve anlayan bir kez içine alındıktan sonra, yansımasından kurtulamıyor.